Raport „Urzecze – miejska strefa żywicielska i zawody przyszłości” pokazuje miasto i jego zaplecze żywnościowe jako jeden krajobraz. Opisuje Urzecze jako część miejskiej strefy żywicielskiej Warszawy oraz obszar rozwoju nowych zawodów związanych z produkcją żywności. Punktem wyjścia jest założenie, że przyszłość miasta zależy od kondycji ziemi, wody i gospodarstw znajdujących się w jego otoczeniu.

Badanie objęło mikroregion rozciągający się wzdłuż Wisły od warszawskiego Mokotowa do Góry Kalwarii. Przez stulecia Urzecze zaopatrywało Warszawę w warzywa i owoce. Żyzne mady sprzyjały rozwojowi upraw, a rzeka wyznaczała kierunek transportu na miejskie targowiska. Północna część mikroregionu znajduje się dziś w granicach Warszawy, podczas gdy dalej na południe nadal działają gospodarstwa ogrodnicze i sadownicze.

Raport przedstawia współczesną produkcję żywności na Urzeczu oraz warunki wpływające na jej przyszłość. W strukturze upraw szczególne znaczenie zachowuje sadownictwo. Jabłonie zajmują niemal 40 procent powierzchni upraw. W północnej części mikroregionu większą rolę odgrywa warzywnictwo, a na południu dominują sady. Wschodnią część Urzecza wyróżniają uprawy szklarniowe i zakłady przetwórcze.

Presja urbanizacyjna zmienia ziemię rolną w rezerwę inwestycyjną. Podziały własnościowe prowadzą do fragmentacji gruntów, a problemy z sukcesją przyspieszają wygaszanie gospodarstw. Lokalni producenci mają ograniczony dostęp do infrastruktury służącej przechowywaniu i przetwarzaniu plonów. Słabną również kanały sprzedaży dostosowane do skali mniejszych gospodarstw. W efekcie żyzna ziemia położona blisko dużego rynku traci funkcję produkcyjną.

Podstawą raportu jest 37 indywidualnych wywiadów oraz sześć warsztatów foresightowych przeprowadzonych w Siekierkach i Cieciszewie. W badaniu uczestniczyły osoby prowadzące gospodarstwa, przedstawiciele samorządów oraz osoby związane z kulturą i krajobrazem Urzecza. Proces oparto na metodzie partycypacyjnych badań w działaniu. Diagnoza zachodzących zmian została połączona z pracą nad możliwymi kierunkami rozwoju mikroregionu.

Podczas warsztatów powstała wizja Urzecza w 2050 roku. Jej podstawą jest czynny krajobraz, w którym ziemia nadal służy produkcji żywności, a gospodarowanie wspiera retencję wody i regenerację gleby. Foresight zakorzeniony wykorzystuje historię regionu jako zasób przyszłych działań. Dawne praktyki gospodarowania na terenach zalewowych mogą pomagać w dostosowywaniu rolnictwa do zmiany klimatu.

Publikacja proponuje rozwijanie warszawskiej strefy żywicielskiej jako sieci bioregionów. Każdy z nich ma własne warunki przyrodnicze oraz ukształtowane przez nie praktyki gospodarowania. Urzecze wyróżniają dolina Wisły, żyzne mady i wielowiekowy związek z warszawskim rynkiem. Perspektywa bioregionalna pozwala planować rozwój obszaru zgodnie z jego krajobrazem i lokalną wiedzą, także ponad granicami administracyjnymi.

Raport analizuje również metabolizm miasta, czyli przepływ żywności i materii między Warszawą a jej otoczeniem. Plony trafiają z gospodarstw do miasta, a zawarte w nich składniki odżywcze opuszczają lokalny obieg. Bezpiecznie przetworzone bioodpady mogą wracać do strefy żywicielskiej jako kompost. Taki system wymaga powiązania polityki żywnościowej z gospodarką komunalną oraz utworzenia infrastruktury odpowiedzialnej za jakość odzyskiwanej materii.

Utrzymanie funkcji żywicielskiej Urzecza wymaga współpracy Warszawy z nadwiślańskimi gminami. Wieloletni dostęp do ziemi umożliwia inwestowanie w jej żyzność. Stabilny popyt ze strony miasta pozwala planować produkcję i zatrudnienie. Zamówienia publiczne mogą łączyć gospodarstwa ze szkołami i innymi miejskimi instytucjami. Wspólna polityka przestrzenna powinna chronić ciągłość terenów rolnych oraz ograniczać ich dalszą fragmentację.

Na tej podstawie raport opisuje 25 zawodów przyszłości, które wspólnie podtrzymują regionalny system żywnościowy. Punktem wyjścia jest praca przy ziemi, rozwijana przez rolniczki regeneratywne i osoby zajmujące się stanem gleby. Kolejne specjalizacje odpowiadają za drogę żywności do miasta oraz działanie wspólnej infrastruktury. Osobna grupa wspiera sukcesję gospodarstw i pomaga nowym przedsięwzięciom wejść do istniejących instytucji. Raport uwzględnia także reprezentowanie interesów rzek, roślin i zwierząt w decyzjach dotyczących ziemi i wody.

Znaczenie tych zawodów rośnie wraz ze zmianami na rynku pracy. Generatywna sztuczna inteligencja przejmuje część zadań związanych z przetwarzaniem informacji. Produkcja żywności nadal wymaga obecności w określonym miejscu i odpowiedzialności za proces biologiczny. Praca przy ziemi staje się podstawą szerszego systemu zatrudnienia związanego z regeneracją krajobrazu i utrzymaniem lokalnego bezpieczeństwa żywnościowego.

Publikacja powstała w ramach projektu badawczego „Miejska strefa żywicielska – zawody przyszłości na styku miasta i wsi”, realizowanego od 1 września 2024 roku do 31 grudnia 2026 roku przez Szkołę Główną Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie we współpracy z CoopTech Hub. Projekt został sfinansowany przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

⛵️🍎 Urzecze – miejska strefa żywicielska i zawody przyszłości